Το όργανο
Shamisen: τρεις χορδές, μία πένα
Από πού προέρχεται το shamisen, γιατί βουίζει, πώς διαφέρουν τα μπράτσα και τα δέρματά του ανάλογα με το είδος και τι προσθέτει όταν παίζει δίπλα στο koto.
Κρατήστε τη θέση σας στη συναυλία ↗Τι σημαίνει το όνομα
Shamisen, γράφεται επίσης samisen ή ονομάζεται sangen, σημαίνει τρεις χορδές. Είναι ένα ιαπωνικό λαούτο με τρεις χορδές, με μπράτσο χωρίς τάστα και σώμα σαν τύμπανο, που παίζεται με μια μεγάλη πένα που λέγεται bachi. Σε μια συναυλία koto και shamisen τα δύο όργανα αποτελούν ένα ζευγάρι. Το koto είναι ένα σαντούρι που ακουμπά στο πάτωμα και παίζεται με πένες στα δάχτυλα· το shamisen κρατιέται στην αγκαλιά και χτυπιέται, και ο ήχος του είναι πιο οξύς και πιο κρουστός.
Ένας ταξιδιώτης από την Κίνα
Το shamisen κατάγεται από το κινεζικό sanxian. Το sanxian έφτασε στο Βασίλειο των Ρίουκιου, τη σημερινή Οκινάουα, τον δέκατο έκτο αιώνα, όπου έγινε sanshin, και το shamisen προέρχεται από εκείνο το όργανο. Πιστεύεται ότι ο πρόγονός του ήρθε στην ηπειρωτική χώρα μέσω του λιμανιού της Σακάι, κοντά στην Οσάκα, τον ίδιο αιώνα. Το πρώιμο σώμα του ήταν καλυμμένο με δέρμα φιδιού, και διαδόθηκε από τους καλλιτέχνες σε πολλά είδη μουσικής σκηνής.
Πώς είναι κατασκευασμένο
Το σώμα, που λέγεται dō, είναι ένα κοίλο πλαίσιο καλυμμένο μπροστά και πίσω με δέρμα, περίπου όπως σε ένα banjo. Παραδοσιακά το δέρμα ήταν σκύλου ή γάτας, και τα σύγχρονα όργανα συχνά χρησιμοποιούν συνθετικό υλικό. Οι τρεις χορδές ήταν παραδοσιακά από μετάξι, αν και το νάιλον είναι συνηθισμένο σήμερα. Περνούν πάνω από ένα καβαλάρη, το koma, που στηρίζεται απευθείας στο δέρμα. Το μπράτσο του shamisen δεν έχει τάστα και είναι πιο λεπτό από εκείνο μιας κιθάρας ή ενός banjo.
Το βούισμα
Η χαμηλότερη χορδή είναι τοποθετημένη χαμηλότερα στο επάνω στήριγμα επίτηδες, ώστε να βουίζει πάνω στο μπράτσο. Αυτό το βούισμα λέγεται sawari, και δίνει στο shamisen μια τραχιά, αντηχητική άκρη που τα δυτικά αυτιά μερικές φορές συγκρίνουν με σιτάρ. Όταν κάθεσαι κοντά σε ένα μικρό δωμάτιο, μπορείς να ακούσεις το βούισμα να συνεχίζεται αφού χτυπηθεί η νότα. Είναι ένα σκόπιμο μέρος του σχεδιασμού του οργάνου.
Μπράτσα και είδη
Τα σάμισεν κατατάσσονται ανάλογα με το πλάτος του λαιμού τους: hosozao (λεπτός), chūzao (μεσαίος) και futozao (παχύς). Ο λεπτός λαιμός του σάμισεν nagauta ταιριάζει στο γρήγορο, δεξιοτεχνικό παίξιμο που απαιτεί το kabuki. Ο μεσαίος λαιμός ευνοεί το jiuta, ένα κλασικό ύφος, με πιο πλατύ και απαλό ήχο. Ο παχύς λαιμός χρησιμοποιείται για τη ρωμαλέα μουσική του θεάτρου μαριονέτας και για το tsugaru, ένα σύγχρονο ύφος από τη βόρεια Honshū. Το όργανο που ακούτε εξαρτάται από το ρεπερτόριο.
Γκέισα, θέατρο και δρόμος
Το σάμισεν συνόδευε τυφλούς μοναχούς και αργότερα τις συνοικίες διασκέδασης, και έγινε βασικό όργανο του kabuki και του θεάτρου μαριονέτας. Το kouta, ένα ύφος σύντομων τραγουδιών, αναπτύχθηκε από γκέισες και maiko και εκτελούνταν κυρίως από αυτές. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, τυφλοί μουσικοί διαμόρφωσαν το tsugaru-jamisen, ένα γρήγορο, αυτοσχεδιαστικό ύφος βασισμένο στο δημοτικό τραγούδι. Αυτό το εύρος, από εκλεπτυσμένη μουσική δωματίου έως ενέργεια του δρόμου, είναι ο λόγος που ένα όργανο μπορεί να ακούγεται τόσο διαφορετικό από τη μια συναυλία στην άλλη.
Koto και σάμισεν μαζί
Τα δύο όργανα μοιράζονται ένα πρόγραμμα, και ο μουσικός από το Κιότο Yatsuhashi Kengyō ξεκίνησε ως παίκτης του σάμισεν πριν μάθει το koto. Σε μια συναυλία η αντίθεση λειτουργεί υπέρ σας: το koto προσφέρει έναν ηχηρό, νυκτό ήχο και το σάμισεν έναν πιο ξηρό, βουητό ήχο. Ένα σόλο σετ που κινείται ανάμεσά τους σας δίνει και τις δύο υφές μέσα σε μία μόνο ώρα.
Το σάμισεν σήμερα
Το σάμισεν δεν ήταν ποτέ μόνο ένα μουσειακό όργανο. Το tsugaru-jamisen έχει προσφερθεί για σύγχρονη χρήση και εμφανίζεται στη τζαζ και το ροκ, και το δεξιοτεχνικό του ύφος συγκρίνεται μερικές φορές με το μπάντζο του bluegrass. Οι σύγχρονοι παίκτες αναμειγνύουν παραδοσιακά κομμάτια με νέες διασκευές, γι' αυτό ένα πρόγραμμα συναυλίας μπορεί να συνδυάσει ένα κλασικό κομμάτι με ένα σύγχρονο στο ίδιο όργανο. Η σελίδα του Gen σημειώνει ότι το σάμισεν εμφανίζεται πλέον στην ποπ, το ροκ και τη τζαζ καθώς και σε παραδοσιακά είδη.
Τι να ακούσετε
Ακούστε το βουητό της χαμηλότερης χορδής, και την ίδια την πένα: σε ορισμένα ύφη, όπως η εντυπωσιακή τεχνική του tsugaru, το bachi χτυπά το δέρμα καθώς και τις χορδές. Αν η συναυλία περιλαμβάνει ένα κλασικό και ένα σύγχρονο κομμάτι, συγκρίνετε πώς ακούγεται το ίδιο όργανο σε καθένα. Ο σχολιασμός στην αρχή εξηγεί κάθε μέρος, ώστε να ξέρετε τι ακούτε.
Πηγές