Enstrüman
Koto nedir? 13 telli bir zither
Koto nasıl yapılır, akort edilir ve çalınır; nereden geldiği ve bir icracı karşınıza oturduğunda nelere dikkat etmeniz gerektiği.
Konserde bir yer ayırtın ↗Yerde bir zither
Koto, Japonların mızrapla çalınan bir zither'ıdır; icracı önünde diz çökerken yerde uzanan uzun, yarım boru biçimli ahşap bir gövdesi vardır. Sık sık Japonya'nın ulusal çalgısı olarak tanımlanır. Yaklaşık 180 santimetre uzunluğundadır ve Japonca'da kiri olarak bilinen paulownia ağacından yapılır. En yaygın türü 13 tel taşır ve Kyoto'daki bir konserde duyacağınız çalgı da budur.
On üç tel ve hareketli köprüler
13 telin tamamı gövdenin tüm uzunluğu boyunca uzanır ve her biri ji adı verilen kendi hareketli köprüsü üzerinde durur. Bir köprüyü kaydırmak o telin perdesini değiştirir. Farklı eserler farklı akortlar gerektirir, bu yüzden bir icracı eserler arasında köprüleri yeniden ayarlayabilir ve bir konser sırasında bunun gerçekleştiğini izleyebilirsiniz. Köprüler geleneksel olarak fildişinden yapılır, ancak günümüzde genellikle plastik, bazen de ahşaptır.
Mızraplar ve parmaklar
İcracı, sağ elinin ilk üç parmağına takılan üç parmak mızrabıyla, yani tsume ile telleri çeker. Tellere çıplak parmak uçları yerine mızraplarla vurulduğu için ses parlak ve nettir; küçük bir mekânda mızrapların her bir teli nasıl yakaladığını izleyebilirsiniz ki yakın oturmanın en iyi nedeni de budur.
Çin'den Japon sarayına
Koto'nun atası, yedinci ve sekizinci yüzyıllarda Japonya'ya getirilen Çin zheng'idir. Bilinen ilk versiyonu beş telliydi ve sonraları yedi tele çıktı. Modern koto, Japon saray müziği gagaku'da kullanılan gakusō'dan türemiştir. Varlıklı kesimin çalgısıydı ve romantik sayılırdı: Genji'nin Hikâyesi'nde kahraman, uzaktan çalışını duyduğu bir kadına âşık olur.
Bir Kyoto enstrümanı
Kyoto turizm kurulu, kotonun aristokrasinin enstrümanı olduğunu ve şehrin bin yılı aşkın tarihi boyunca geliştirilip aktarıldığını belirtiyor. Bu bağ sadece törensel değil. Modern kotonun babası olarak anılan müzisyen Yatsuhashi Kengyō'nun Kyoto'dan olduğu söylenir. Eserleri enstrümanı saraydan çıkarıp daha geniş ellere ulaştırdı; bir kotonun bugün bir konakta duyulabilmesinin nedenlerinden biri de budur.
On üç, on yedi ve daha fazlası
13 telli koto standarttır, ancak tek boyut bu değildir. Besteci Michio Miyagi tarafından yaratılan 17 telli bas koto, topluluklarda alt registerı çalar ve bugün yaygındır. Daha uzun versiyonlar 20 veya daha fazla tele sahiptir. Bir diğer akrabası, düğmeleri metal tellerinin perdesini değiştiren bir enstrüman olan taishōgoto'dur. Adını 1912'de başlayan Taishō döneminden alır ve bir düette kotoya eşlik edebilen enstrümanlardan biridir.
Salonda nelere dikkat etmeli
Önce sağ ele bakın: üç mızrap ve icracının tek bir teli nasıl çektiğini ya da birkaç tel üzerinde nasıl kaydığını izleyin. Sonra köprülere bakın. Farklı parçalar farklı akortlar gerektirebilir, bu yüzden icracı parçalar arasında köprüleri yeniden ayarlayabilir ve bunun gerçekleştiğini görebilirsiniz. Programdaki diğer enstrüman olan shamisen, daha vurmalı ve uğultulu bir sese sahiptir; bu da güzel bir kontrast oluşturur.
Bir zither ailesi
Koto, geniş bir Asya zither ailesinin bir üyesidir. Çin'in zheng ve se enstrümanlarından türemiştir ve Moğol yatga, Kore gayageum ve ajaeng, Vietnam đàn tranh ve Kazak jetigen'e benzer. Japonya içinde de bölgesel formlar mevcuttur: Amami Adaları'ndan tategoto, kucakta dik tutulur ve tek elle çalınır. Japon versiyonunu küçük bir odada dinlemek, aile benzerliğini ve farklılıkları kolayca fark etmenizi sağlar.
Konser bunu nasıl kullanıyor
Konak konserinde icracı, koto ve shamisen üzerinde solo setler gerçekleştirir; böylece iki enstrüman yan yana görünür. Hamam konseri ise kotoyu ikinci bir enstrümanla düette buluşturur. Her iki mekânda da giriş bölümü, ilk parçadan önce bölümleri ve sıra dışı notasyonu açıklar; bu da müzik başladığında enstrümanı çok daha kolay takip etmenizi sağlar. Kendiniz denemek isterseniz, konak isteğe bağlı bir başlangıç dersi sunuyor.
Kaynaklar